عدالت ترمیمی

عدالت ترمیمی چیست؟ (Rosrorative Justice)

_ پنج سال پیش یک نفر تو کوچه خلوت توی تاریکی شب منو خفت کرد. چاقو گذاشت بیخ گلوم و گوشی و پول هامو دزدید و فرار کرد. شکایت کردم ولی طرف پیدا نشد. از کابوس های ترسناک شبانه که بگذریم الان دقیقاً پنج ساله که از تنهایی بیرون رفتن می‌ترسم. از تاریکی هراس دارم و همیشه فکر می‌‌کنم یک نفر کمین کرده تا خفتم کنه. هنوز هم بعد از این همه سال سردی تیغه چاقوشو روی گردنم حس می‌کنم.

_ پانزده سال قبل یک نفر موقع رانندگی با من کل انداخت. نمی‌دونم شاید بی هوا و سهواً حین رانندگی باعث ناراحتیش شده بودم و فکر کرده بود عمداً راهشو بستم. پیچید جلوم و باعث شد از مسیر اصلی منحرف بشم و برم وسط بولوار و با درخت برخورد کنم. شکایت کردم و خسارات جسمی و مالی رو از بیمه گرفتم ولی ترس از رانندگی رهام نکرد و الان پانزده ساله که پشت رول ننشستم.

_ شش سال پیش سر جای پارک با مهمون یکی از همسایه ها بحثم شد و کار بالا گرفت. دوست هاش ریختن و درگیر شدیم. یکی از دوست هاش بی هوا از عقب با چاقو چند ضربه به تخت پشتم زد. شکایت کردم و دیه گرفتم. ثابت نشد که چاقو بوده و زندان نیفتاد و جریمه نقدی شد. دیه رو هم داره با حکم اعسار به صورت قسطی پرداخت می‌کنه و هنوز تموم نشده. ولی می‌دونید هیچ وقت بابت کاری که کرده بود از من عذرخواهی نکرد. من کلی درد کشیدم و چند ماه زمان برد تا بتونم دوباره سر پا بشم اما شرایط هیچوقت عادی نشد. از اون تاریخ به بعد کارهای سنگین نمی‌تونم انجام بدم و گاهی اوقات با کوچکترین صدا یا دیدن سایه ترس ورم می‌داره که یکی می‌خواد از پشت بهم حمله کنه.

_ چند سال قبل تو یک مجلس شادی چند تا از مهمونا با هم درگیر شدن. درگیری شدیدی بود. با هر چی دم دستشون میومد همو می‌زدن. چاقو هم داشتن. سرامیک های کف سالن پر از خون شده بود. خیلی صحنه دلخراش و ترسناکی بود. من هم آسیب دیدم. یکیشون با شتاب به من تنه زد و من بعد از برخورد با میز زمین خوردم. بدنم کبود شده بود و تا چند روز هم درد می‌کرد اما شکایت نکردم. می‌دونید بعد از تماشای اون صحنه دیگه هیچوقت نسبت به مراسم ها و مجالس یا جایی که آدمها دور هم جمع میشن حس خوبی ندارم و از اجتماع فراری ام. ترجیح می‌دم تو خونه بمونم تا دوباره شاهد همچین صحنه‌هایی باشم.

این سرگذشت ها و هزاران تجربه مشابه دیگر برای افراد زیادی پیش آمده و آنها دیگر هیچوقت به شرایط قبل بازنگشته‌اند. البته نقطه مقابل این سرگذشت ها نیز وجود دارد. مجرمینی که گیر نیفتادن یا سال ها بعد از تحمل کیفر هنوز عذاب وجدان دارند و احساس می‌کنند یک چیزی کم است. دعا می‌کنند شرایطی فراهم شود تا بتوانند حتی شده با یک عذرخواهی ساده به نحوی هم دل طرف را به دست بیاورند هم بخشی از بار مسئولیت آنچه مرتکب شده اند را سبک کند.

خب عدالت ترمیمی برای همین است. عدالت ترمیمی در چنین شرایطی ایفای نقش می‌کند. برای اولین بار در ایران ما در انجمن عدالت ترمیمی عدلاک با تیمی مجرب و متبحر از کارشناسان و مشاوران حوزه حقوقی و روانشناسی در خدمت شما هستیم.  

تعریف عدالت ترمیمی:

عدالت ترمیمی یعنی چه؟ در یک تعریف ساده عدالت ترمیمی یعنی کلیه کسانی که در وقوع جرم دخیل بوده و سهم داشته‌اند در جایی گرد هم بیایند تا بتوانند با مشارکت هم در مورد آثار مادی، روحی و روانی و زیانبار جرم، آینده بزه دیده و بزهکار و همچنین جامعه، چاره اندیشی نمایند تا در حد امکان اثرات آن را کاهش دهند.

عدالت ترمیمی یک الگوی نوظهور و دیدگاه نوین کیفری است. قابل انکار نیست که وقوع جرم باعث جریحه دار شدن وجدان عمومی شده و حتی موجب تسری ترس، ارعاب و وحشت عمومی می‌شود. ارعاب یکی از اهداف اعمال مجازات‌ها است. ارعاب از تجری مجرمین و همچنین بازداشتن افراد جامعه از ارتکاب آن. لکن زمانی که جرم و مجازات گسترش یابد این ارعاب فراتر رفته و حس ناامنی و تهدید به جامعه دست می‌دهد که موضوع مخربی است. همین حس ناامنی و تهدید خود موجب توسعه جرم می‌شود.

«عدالت ترمیمی فرآیندی است که در آن کلیه کسانی که در خصوص یک جرم خاص به هر نحوی سهم دارند گرد هم می‌آیند تا به طور جمعی درباره چگونگی برخورد با آثار و نتایج جرم و مشکلات ناشی از آن برای آینده راه حلی بیابند». تونی مارشال نویسنده و جرم شناس انگلیسی

نحوه عملکرد و فعالیت عدالت کیفری:

برنامه های عدالت ترمیمی در قالب میانجیگری، صلح و سازش، حلقه های گفتگوی شفابخش، مشاوره های درمانی با بزه دیده، بزهکار و سایر افرادی که به نوعی تحت تأثیر جرم قرار گرفته‌اند انجام می‌گیرد. شرط بنیادین دستیابی به صلح، آرامش و بازگشت به زندگی عادی، دخالت کلیه طرفین جهت اصلاح و رفع خصومت است. هر جرمی جدای از نتایج و پیامدهای مستقیم، آثاری به جا می‌گذارد که وقتی در طول زمان مورد بررسی قرار گیرد چه بسا از اثر مستقیم جرم نیز بیشتر و تأثیرگذارتر باشد. اثری که به مانند یک بختک سایه اش را روی باقی‌مانده زندگی و اکثر رفتارها و تصمیمات فرد بزه دیده می‌گستراند و تحت تأثیر این امر مسیر زندگی افراد تغییر کرده و آینده ای تاریک را برای آنان رقم می‌زند.

افزون بر این اکثر اختلافات و کینه ها یا به نوعی منشأ اصلی بروز جرم، با صدور حکم توسط مرجع قضایی و اجرای آن از بین نمی‌رود و همچنان به قوت خود باقی است. اینجا است که عدالت ترمیمی می‌تواند با ورود به موضوع، نسبت به اصلاح ذات البین و حل و فصل موضوع اقدام نماید. این اقدام چنانچه به صورت مستقیم صورت گیرد در قالب وکیل صلح و تشکیلات اتاق صلح انجام می‌گیرد و در غیر این صورت در قالب عدالت ترمیمی که یکی از نتایج اقدامات انجمن عدالت ترمیمی عدلاک است با مشارکت وکیل صلح و اتاق صلح انجام می‌شود.

تاریخچه و زمینه ظهور عدالت کیفری:

عدالت کیفری دیدگاهی نوین و الگویی نوظهور است؛ اما به نحوی سنتی و با نام های دیگری ریشه در تاریخی کهن دارد که در دهه های 70 و 80 قرن بیستم میلادی به صورت جدی مطرح شده است. بر همین مبنا قوانین و مقررات با نوعی تغییر و تحول، به جنبه اصلاح و تربیت مجرمین حین اجرای حکم و پس از آن توجه نموده است. آموزش های ارائه شده در داخل زندان و پیگیری سرنوشت فرد زندانی در اکثر کشورهای پیشرفته یکی از همین اقدامات مثبت محسوب می‌شود؛ لیکن این موضوع در کشورهای جهان سوم در بهترین حالت صرفاً در قالب قانون و به صورت نمایشی باقی مانده است. البته این موضوع بیشتر بر محور مجرمین و بزهکاران استوار است و بزه دیدگان به طور کلی مغفول مانده اند. غالب حکومت ها صرف دادرسی، صدور حکم و اجرای آن را برای بزه دیدگان کافی می‌دانند و مدعی هستند با اجرای قانون، حق بزه دیده تأمین شده است. نباید از نظر دور داشت که کلیه این اقدامات و خصوصا جنبه بازدارندگی نیز به نفع اقتدار عمومی دولت است و فرآیند عدالت ترمیمی به صورت امری فرعی و حاشیه ای مطرح می‌شود.

عدالت ترمیمی در قوانین موضوعه ایران:

در حقوق ایران و در قانون آیین دادرسی کیفری نه در قالب عنوان خاص عدالت ترمیمی بلکه در همان راستا موادی را در تحقق عدالت کیفری در نظر گرفته است:

1_ بند الف ماده 81 قانون آیین دادرسی کیفری: شاید به جرأت بتوان گفت تنها جایی که به مقام قضایی اجازه داده است تا در صورت لزوم مجرم را به ارائه خدمات به بزه دیده مکلف نماید؛ همین ماده قانونی است. ماده قانونی که به صورت غیر مستقیم به اصلی ترین هدف عدالت ترمیمی اشاره دارد. خدماتی که با هدف رفع یا کاهش آثار زیانبار مادی یا معنوی ناشی از جرم صورت می گیرد. بدیهی است این خدمات باید با رضایت بزه دیده بوده و قانون نیز به آن تصریح دارد.

ماده 81 قانون آیین دادرسی کیفری “در جرائم تعزیری درجه شش، هفت و هشت که مجازات آنها قابل تعلیق است، چنانچه شاکی وجود نداشته، گذشت کرده یا خسارت وارده جبران گردیده باشد و یا با موافقت بزه دیده، ترتیب پرداخت آن در مدت مشخصی داده شود و متهم نیز فاقد سابقه محکومیت موثر کیفری باشد دادستان می‌تواند پس از اخذ موافقت متهم و در صورت ضرورت با اخذ تأمین مناسب، تعقیب وی را به مدت شش ماه تا دو سال معلق کند. در این صورت دادستان متهم را حسب مورد مکلف به اجرای برخی از دستورهای زیر می‌کند:

الف-ارائه خدمات به بزه دیده در جهت رفع یا کاهش آثار زیانبار مادی یا معنوی ناشی از جرم با رضایت بزه دیده.

ج-خودداری از رفت و آمد به محل یا مکان معین حداکثر به مدت یک سال”.ج-خودداری از رفت و آمد به محل یا مکان معین حداکثر به مدت یک سال”.

بند ج ماده 81 می‌تواند به نفع بزه دیده باشد. اینکه بزهکار حق رفت و آمد به محل کار یا مکان سکونت بزه دیده را به مدت یک سال نداشته باشد.

سایر بندهای این ماده قانونی در جهت اصلاح و تربیت مجرم و بزهکار وضع و تدوین شده است. به عنوان مثال ترک اعتیاد از طریق مراجعه به پزشک، درمانگاه یا هر طریق دیگر. انجام کار در ایام یا ساعات معین در موسسات عمومی یا عام المنفعه، عدم ارتباط یا ملاقات با شرکاء جرم و بزه دیده و …

بند د ماده 81 نیز علاوه بر شرکاء جرم، عدم ارتباط و ملاقات با بزه دیده را برای مدت معین در نظر گرفته است.

2_ ماده 82 قانون آیین دادرسی کیفری در برخی جرائم ارجاع امر به میانجیگری را مسیری برای حل و فصل موضوع و جلب رضایت شاکی یا برطرف نمودن آثار و عواقب جرم دانسته است.

ماده 82 قانون آیین دادرسی کیفری “در جرائم تعزیری درجه شش، هفت و هشت که مجازات آنها قابل تعلیق است. مقام قضایی می‌تواند به درخواست متهم و موافقت بزه دیده یا مدعی خصوصی و با اخذ تأمین متناسب، حداکثر دو ماه به متهم مهلت بدهد تا برای تحصیل گذشت شاکی یا جبران خسارت ناشی از جرم اقدام کند. همچنین مقام قضایی می‌تواند برای حصول سازش بین طرفین، موضوع را با توافق آنان به شورای حل اختلاف یا شخص یا موسسه ای برای میانجیگری ارجاع دهد. مدت میانجیگری بیش از سه ماه نیست. مهلت های مذکور در این ماده در صورت اقتضاء فقط برای یک بار و به میزان مذکور قابل تمدید است. اگر شاکی گذشت کند و موضوع از جرائم قابل گذشت باشد تعقیب متوقوف می‌شود. در سایر موارد اگر شاکی گذشت کند یا خسارت او جبران شود و یا راجع به پرداخت آن توافق حاصل شود و متهم فاقد سابقه موثر کیفری باشد. مقام قضایی می‌تواند پس از اخذ موافقت متهم، تعقیب وی را از شش ماه تا دو سال معلق کند. در این صورت مقام قضایی متهم را با رعایت تبصره های ماده 81 این قانون حسب مورد، مکلف به اجرای برخی دستورهای موضوع ماده مذکور می‌کند. همچنین در صورت عدم اجرای تعهدات مورد توافق از سوی متهم بدون عذر موجه بنا به درخواست شاکی یا مدعی خصوصی، قرار تعلیق تعقیب را لغو و تعقیب را ادامه می‌دهد.

تبصره-بازپرس می‌تواند تعلیق تعقیب یا ارجاع به میانجیگری را از دادستان تقاضا نماید”.

اهداف عدالت ترمیمی:

عدالت ترمیمی در راستای اجرای عدالت حداکثری همانطور که در تعریف آن گذشت اهداف زیادی را دنبال می‌کند که می‌توان به طور خلاصه اهم آن را به شرح ذیل لیست کرد:

1-بازسازی و بازتوانی مالی و ذهنی بزه دیده: همانطور که گفته شد سوای اثرات مستقیم جرم بر بزهکار که آسیب جسمی و مالی است؛ اثرات غیر مستقیم و دراز مدت جرم بر بزه دیده نیز در عدالت ترمیمی دارای اهمیت هستند. برخی بزه دیدگان به جهت ضعف مالی به شدت نیازمند جبران خسارات مادی و جسمی هستند. گاهی پیش می‌آید که بزه دیده حتی از تأمین حداقل های هزینه های درمانی ناتوان است؛ یا اینکه در جرائم مالی به جهت از دست دادن سرمایه و پس انداز مالی خویش، در معرض سقوط هستند. از سوی دیگر بزهکاران نیز به جهت عدم پشتوانه مالی و درآمدی توان بازپرداخت خسارات مالی وارده به بزه دیده را ندارند. بدیهی است در چنین مواقعی عدالت ترمیمی می تواند زمینه ساز حل مشکل از طریق مشارکت جامعه و حتی بعضاً دولت یا نهادهایی که به همین منظور تشکیل شده اند، باشد. ستاد مردمی رسیدگی به امور دیه و کمک به زندانیان نیازمند که به اختصار ستاد دیه نامیده می شود؛ یکی از نهادهای مردمی است که توسط افراد خیر اداره می شود. صندوق تأمین خسارت های بدنی نیز نهادی دولتی است که در مواقع خاص می تواند در جبران خسارات بزه دیده کمک کند. هر دو مورد فوق در اجرای عدالت ترمیمی امکان توسعه و گسترش را به نحوی که دامنه شمول آن موارد بیشتری را در بر گیرد دارند.

2-اصلاح بزهکار و جلوگیری از تکرار جرم: یکی از موضوعات اساسی در مجازات مجرمین و پس از اجرای حکم و به تعبیری تحمل کیفر قانونی توسط بزهکار میزان تأثیر مجازات در تنبیه، تأدیب و نهایتاً اصلاح بزهکار است. پر واضح است که برخی جرائم سنگین بعد از اجرا بزهکار را در شرایطی قرار می‌دهد که جهت تأمین خسارات بزه دیده یا حداقل پرداخت سایر بدهی های خویش یا حداقل بازگشت به شرایط قبل از وقوع جرم جز از طریق مسیرهای منفی امکانپذیر نیست. مسیرهای منفی یا به عبارتی صریح ارتکاب جرم! فردی که بابت سرقت یا کلاهبرداری عقیم یا ایراد ضرب و جرح عمدی یا غیر عمدی مجبور به از دست دادن دارایی اش شده و حتی مدت ها نیز در حبس به سر برده است در شرایط سختی قرار دارد. نباید فراموش کرد که در اکثر اوقات قبح و ترس ارتکاب جرم نیز در این افراد از بین رفته یا ریخته است لذا همین موضوع باعث می‌شود تا فرد برای جبران موقعیت اجتماعی و مالی خویش مجدد مبادرت به ارتکاب جرم نماید خصوصاً که حالا با کسب تجربه ناموفق و همچنین همنشینی با مجرمین در زندان راه های تازه و حرفه ای تری را یاد گرفته است. همه این عوامل در کنار هم می‌تواند فرد را به شدت برای ارتکاب جرم تشویق و تحریک کند. پس علاوه بر در نظر گرفتن این موضوع در قوانین باید سرنوشت بزهکار بعد از تحمل کیفر برای دولت و جامعه مهم باشد. در چنین مواقعی تأکید عدالت ترمیمی بر ضرورت توجه به وضعیت بزهکار است تا به نحوی بتوان شرایط وی را جهت بازگشت به شرایط عادی تسهیل نمود.

3-تغییر رویکرد و اصلاح اجتماع: همانطور که شرح داده شد یکی از ابرآرمان های عدالت ترمیمی مشارکت فردی و جمعی جامعه در جبران خسارت زیان دیده و بزه دیده در بازپروری بزهکار و بازتوانی مادی، جسمی و روحی بزه دیده است. در این هدف، فعالیت عدالت ترمیمی بر نقش اجتماع در بازتوانی بزه دیده و بازپذیری بزهکار متمرکز است. علاوه بر جبران خسارت بزه دیده، جامعه می‌تواند در جذب مجدد بزهکاران و اعطای فرصت اصلاح و بهره گیری از استعداد و توانایی های بزهکار در مسیر صحیح نقش مهمی ایفا کند. در این زمینه برخی افراد خیر و توانمند در قالب استخدام در شرکت ها یا موسسات خویش یا فراهم نمودن زمینه استخدام بزهکاران غیر فراری، خدمات خوبی ارائه می‌دهند؛ امری که باید توسعه و گسترش یابد.

تمرکز عدالت ترمیمی بر چیست؟

عدالت ترمیمی به نوعی تکمیل کننده عدالت کیفری است؛ لکن بر خلاف عدالت کیفری به جای تمرکز بر مجازات و سزادهی، به دنبال مسئولیت پذیری بزهکار و تعهدات اخلاقی و روانی و اجتماعی وی نسبت به بزه دیده و همچنین برطرف کردن نیازهای بزه دیدگان و جبران خسارات وی است. عدالت ترمیمی نوعی از عدالت کیفری مبتنی بر جبران کامل خسارت است. به تعبیری شفاف تر در اجرای عدالت ترمیمی تلاش می‌شود آثار زیانبار و وخامت بار جرم و ضرر و زیان های ناشی از آن به نحو کامل یا در حد امکان ترمیم شود. هر انتخاب یا تصمیمی که منجر به فعل یا ترک فعل شود مسئولیت ایجاد می‌کند. تعدی، تجاوز و ارتکاب جرم نیز به طریق اولی موجب ایجاد تعهد می‌شود. تعهد نسبت به بزه دیده، تعهد ساختن آنچه تخریب، ناقص شده یا از بین رفته است.

زاویه نگاه عدالت ترمیمی به جرم:

در مفهوم موسع عدالت ترمیمی، جرم را بیشتر از اینکه نقض قوانین، ارزش ها و هنجارهای مجرد و انتزاعی عمومی و رسمی تلقی کند؛ نوعی صدمه و لطمه به اشخاص و روابط بین آنها می‌داند که آثار نامطلوب و خسارات مادی، معنوی، روانی و عاطفی آن، نه تنها بزه دیده و خانواده اش بلکه جامعه و خود بزهکار را نیز متأثر می‌داند.

میانجیگری:

یکی از روش های اصلی یا افرادی که نقش بزرگی در عدالت ترمیمی ایفا می‌کنند میانجیان هستند. بند الف ماده 1 آیین نامه میانجی‌گری در امور کیفری مصوب 8/9/1394 قوه قضاییه میانجیگری را اینگونه تعریف کرده است “فرآیندی است که طی آن بزه دیده و متهم با مدیریت میانجی گر در فضای مناسب در خصوص علل، آثار و نتایج جرم انتسابی و نیز راه های جبران خسارات ناشی از آن نسبت به بزه دیده و متهم گفتگو نموده و در صورت حصول سازش، تعهدات و حقوق طرفین تعیین می‌گردد”.

یکی از روش های انجام و اجرای عدالت ترمیمی توسعه و گسترش میانجیگری است. عدالت ترمیمی می‌تواند از طریق میانجی گران نسبت به حل و فصل اختلاف و کاهش آثار جرم در بزه دیده و بزهکار اقدام نماید. انجمن عدالت ترمیمی عدلاک از تخصص و تبحر و تجربه این میانجی گران در اجرای اهداف خویش بهره می برد. فرآیند میانجی‌گری معمولاً از طریق ارجاع مراجع قضایی آغاز می‌گردد. میانجی‌گری نوعی قضازدایی است که از سوی مقامات قضایی اعم از بازپرس، دادیار یا دادستان یا حتی قضات محاکم کیفری به میانجی گران احاله می شود؛ لکن این فرآیند می تواند قبل از ارجاع پرونده به مرجع قضایی یا در حین آن و بدون احاله توسط مقام رسیدگی کننده و در قالب اصلاح ذات البین و سازش در انجمن عدالت ترمیمی عدلاک مطرح و به نحوی مسالمت آمیز حل و فصل گردد.

در مورد میانجیگری شرایط و نحوه انجام آن اینجا کلیک کنید. میانجیگری چیست؟

حلقه ترمیم در عدالت ترمیمی:

یکی از روش های عدالت ترمیمی در کاهش آثار روحی و روانی جرم، برگزاری جلسات حلقه ترمیم است. این جلسات به صورت حضوری و در گروه های کوچک در فضایی امن برگزار می‌شود. علت نامگذاری آن به حلقه ترمیم به نحوه نشستن افراد باز می‌گردد. در حلقه ترمیم بزهکاران و بزه دیدگان روی صندلی و به صورت دایره وار و شبیه حلقه دور هم جمع شده و در حضور یک روانشناس و به نحو چهره به چهره مشکلات و چالش های خود را بعد از وقوع جرم به مشارکت می‌گذارند.

سامانه حقوقی عدلاک برای اولین بار در ایران با تأسیس انجمن عدالت ترمیمی عدلاک شرایطی را برای افراد سهیم در جرم من الجمله خانواده های قربانیان و بزهکاران فراهم نموده تا بتوان خارج از مراجع قضایی در صورت لازم در قالب میانجیگری و در اتاقی امن و ویژه به نام اتاق صلح عدلاک با حضور میانجیگر و وکیل صلح، اختلاف را حل و فصل یا در صورتی که درخواست پس از اجرای حکم باشد از طریق روش های دیگر، نسبت به کاهش آثار جرم و جبران خسارات مادی و معنوی حاصل از آن اقدام نمایند. در مورد ویژه گی های وکیل صلح و وکیل صلح مشهد اینجا کلیلک کنید.

انجمن عدالت ترمیمی عدلاک در خدمت شماست.

عدالت در تصمیم توست.

سامانه حقوقی عدلاک

نویسنده: دکتر سالمون-ارسلان حقیقی مارشک