دیه یکی از مهمترین نهادهای حقوق کیفری ایران است که در جنایات غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت و همچنین در برخی جنایات عمدی که قصاص در آنها اجرا نمیشود، به زیاندیده یا اولیای دم تعلق میگیرد. در بسیاری از پروندههای کیفری، محکومعلیه پس از صدور حکم قطعی به پرداخت دیه، توانایی مالی لازم برای پرداخت آن را ندارد. در چنین شرایطی موضوع «اعسار از پرداخت دیه» مطرح میشود.
اعسار از پرداخت دیه چیست؟
اعسار در اصطلاح حقوقی به معنای ناتوانی شخص از پرداخت بدهی به علت نداشتن مال یا عدم دسترسی به اموال خود است. بنابراین هرگاه محکومعلیه نتواند دیه تعیینشده را پرداخت کند، میتواند دعوای اعسار از پرداخت دیه یا تقاضای تقسیط آن را مطرح نماید.
آیا دیه مشمول قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی است؟
بله. مطابق ماده ۲۲ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، کلیه محکومیتهای مالی از جمله دیه، ضرر و زیان ناشی از جرم و رد مال مشمول این قانون هستند.
بنابراین محکومعلیه میتواند نسبت به دیه:
دادخواست اعسار تقدیم کند.
درخواست تقسیط دیه بدهد.
از حمایتهای مقرر در قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی بهرهمند شود.
این در حالی است که محکومیت به جزای نقدی از شمول این قانون خارج شده و مقررات متفاوتی بر آن حاکم است.
تفاوت اعسار از پرداخت دیه با اعسار از پرداخت جزای نقدی
یکی از اشتباهات رایج، یکسان دانستن دیه و جزای نقدی است.
مطابق ماده ۲۲ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، جزای نقدی از شمول مقررات اعسار خارج است. بنابراین محکومعلیه نمیتواند دادخواست اعسار از پرداخت جزای نقدی مطرح کند.
در این موارد باید به ماده ۵۲۹ قانون آیین دادرسی کیفری استناد کرد. بر اساس این ماده، در صورت درخواست محکومعلیه و احراز توانایی وی در پرداخت اقساطی، دادگاه میتواند با اخذ تضمین مناسب، جزای نقدی را تقسیط کند.
بنابراین:
دیه: امکان طرح دعوای اعسار و تقسیط وجود دارد.
جزای نقدی: اعسار پذیرفته نیست اما تقسیط امکانپذیر است.
شرایط پذیرش اعسار از پرداخت دیه
برای اثبات اعسار، محکومعلیه باید ثابت کند:
فاقد اموال کافی برای پرداخت دیه است. اموال موجود جزء مستثنیات دین محسوب میشوند.
دسترسی مؤثری به اموال خود ندارد. توانایی پرداخت یکجای دیه را ندارد.
دادگاه پس از بررسی اسناد، تحقیقات لازم، استعلامهای مالی و اظهارات شهود درباره پذیرش یا رد اعسار تصمیم میگیرد.
رای وحدت رویه شماره ۸۱۷ و اهمیت آن در دعاوی اعسار دیه
هیأت عمومی دیوان عالی کشور در رأی وحدت رویه شماره ۸۱۷ مورخ ۱۶/۰۹/۱۴۰۰ اختلاف موجود میان محاکم را برطرف کرد.
مطابق این رأی:
«دعوی اعسار از پرداخت دیه دعوایی مستقل و غیرمالی است.»
بر اساس این رأی:
اعسار از پرداخت دیه یک دعوای مستقل محسوب میشود. دعوا ماهیت غیرمالی دارد.
آرای صادره درباره اعسار از پرداخت دیه از سوی دادگاه کیفری یک قابل فرجامخواهی در دیوان عالی کشور نیست. مرجع رسیدگی به اعتراض نسبت به این آراء، دادگاه تجدیدنظر استان است.
_این رأی در حال حاضر برای تمامی دادگاهها لازمالاتباع است.
اگر در مورد قوانین پرداخت دیه در تصادفات منجر به فوت سوال دارید کلیک کنید.
تقسیط دیه چگونه انجام میشود؟
گاهی محکومعلیه به طور کامل معسر نیست اما توان پرداخت یکجای دیه را نیز ندارد. در چنین شرایطی دادگاه میتواند حکم به تقسیط دیه صادر کند.
مطابق ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، دادگاه با توجه به وضعیت مالی محکومعلیه:
مهلت مناسب برای پرداخت تعیین میکند؛ یا
حکم به پرداخت اقساطی دیه صادر مینماید.
در تعیین میزان اقساط، درآمد، دارایی، هزینههای زندگی و توان واقعی محکومعلیه مورد توجه قرار میگیرد.
آیا محکومعلیه معسر از پرداخت دیه زندانی میشود؟
حبس محکومعلیه در دعاوی مالی یکی از موضوعات مورد اختلاف میان فقها و حقوقدانان بوده است.
بر اساس قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، چنانچه محکومله درخواست بازداشت کند و محکومعلیه نتواند دین خود را بپردازد، امکان بازداشت وی وجود دارد؛ اما اگر اعسار وی اثبات شود، ادامه بازداشت فاقد مبنای قانونی خواهد بود.
در فقه اسلامی نیز بسیاری از فقها معتقدند پس از اثبات اعسار، حبس بدهکار جایز نیست و باید تا زمان رفع اعسار به وی مهلت داده شود.
اعسار عاقله از پرداخت دیه در برخی جنایات خطایی، مسئول پرداخت دیه «عاقله» است.
مطابق ماده ۳۰۷ قانون مجازات اسلامی، عاقله عبارت است از بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری به ترتیب طبقات ارث.
همچنین ماده ۳۰۸ قانون مجازات اسلامی مقرر میدارد:
«نابالغ، دیوانه و معسر جزء عاقله محسوب نمیشوند.»
بنابراین اگر یکی از افراد عاقله معسر باشد، مسئولیت پرداخت دیه بر عهده سایر افراد واجد شرایط در طبقات بعدی قرار میگیرد.
آیا دیه شخص معسر از بیتالمال پرداخت میشود؟
یکی از مهمترین مباحث حقوقی و فقهی، مسئولیت بیتالمال در پرداخت دیه محکومعلیه معسر است.
دیدگاه موافق
برخی فقها و حقوقدانان معتقدند با استناد به قاعده:
«لا یبطل دم امرء مسلم»
نباید خون مسلمان هدر رود. از این رو در مواردی که جبران خسارت از محکومعلیه امکانپذیر نیست، بیتالمال باید دیه را پرداخت کند.
برخی نیز به مواد ۴۷۴ و ۴۷۵ قانون مجازات اسلامی و همچنین فلسفه حمایت عمومی دولت استناد میکنند.
دیدگاه مخالف
گروه دیگری معتقدند هیچ نص صریح قانونی برای پرداخت دیه شخص معسر از بیتالمال وجود ندارد و اصل شخصی بودن مسئولیت ایجاب میکند که دیه بر عهده خود جانی باقی بماند.
بر اساس این دیدگاه، در صورت اعسار باید به محکومعلیه مهلت داده شود تا پس از رفع اعسار دیه را پرداخت کند.
اعسار از پرداخت دیه یکی از مهمترین دعاوی مالی ناشی از احکام کیفری است. محکومعلیهای که توانایی پرداخت دیه را ندارد، میتواند با اثبات ناتوانی مالی خود از مزایای اعسار یا تقسیط دیه بهرهمند شود. رأی وحدت رویه شماره ۸۱۷ دیوان عالی کشور نیز با شناسایی اعسار از پرداخت دیه به عنوان دعوایی مستقل و غیرمالی، تکلیف مرجع رسیدگی به اعتراضات را مشخص کرده است. با این حال موضوع پرداخت دیه محکومان معسر از بیتالمال همچنان از مباحث چالشبرانگیز حقوق کیفری ایران به شمار میرود.
سوالات متداول درباره اعسار از پرداخت دیه
آیا برای دیه میتوان دادخواست اعسار داد؟
بله. دیه از جمله محکومیتهای مالی مشمول قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی است و محکومعلیه میتواند در صورت ناتوانی مالی، دادخواست اعسار از پرداخت دیه یا درخواست تقسیط آن را مطرح کند.
آیا اعسار از پرداخت دیه با اعسار از پرداخت جزای نقدی تفاوت دارد؟
بله. اعسار از پرداخت دیه قابل پذیرش است، اما محکومیت به جزای نقدی از شمول قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی خارج است و برای آن نمیتوان دادخواست اعسار مطرح کرد. در این موارد تنها امکان درخواست تقسیط جزای نقدی وجود دارد.
مرجع رسیدگی به دعوای اعسار از پرداخت دیه کدام دادگاه است؟
دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به دعوای اعسار را دارد به این درخواست رسیدگی میکند و در صورت اعتراض به رأی صادره، مرجع تجدیدنظر، دادگاه تجدیدنظر استان خواهد بود.
آیا رأی اعسار از پرداخت دیه قابل فرجامخواهی در دیوان عالی کشور است؟
خیر. مطابق رأی وحدت رویه شماره ۸۱۷ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، دعوای اعسار از پرداخت دیه دعوایی مستقل و غیرمالی است و آرای صادره در این خصوص قابل فرجامخواهی در دیوان عالی کشور نیست.
برای اثبات اعسار از پرداخت دیه چه مدارکی لازم است؟
مدارکی مانند استشهادیه شهود، فهرست اموال و داراییها، گردش حسابهای بانکی، استعلامهای مالی و سایر اسنادی که نشاندهنده ناتوانی مالی محکومعلیه باشد، میتواند در اثبات اعسار مؤثر باشد.
آیا دادگاه میتواند دیه را قسطبندی کند؟
بله. هرگاه دادگاه احراز کند که محکومعلیه توان پرداخت یکجای دیه را ندارد اما قادر به پرداخت اقساطی است، میتواند حکم به تقسیط دیه صادر کند.
آیا محکومعلیه معسر از پرداخت دیه زندانی میشود؟
در صورتی که اعسار وی به اثبات برسد، ادامه بازداشت او فاقد وجاهت قانونی است. با این حال تا زمان اثبات اعسار یا تعیین تکلیف قانونی، امکان اعمال مقررات مربوط به اجرای محکومیتهای مالی وجود دارد.
آیا اعسار از پرداخت دیه موجب سقوط دیه میشود؟
خیر. اعسار موجب از بین رفتن دین نمیشود، بلکه صرفاً نحوه و زمان پرداخت دیه را تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین محکومعلیه همچنان مسئول پرداخت دیه خواهد بود.
اگر دادگاه با اعسار از پرداخت دیه موافقت نکند چه باید کرد؟
محکومعلیه میتواند در مهلت قانونی نسبت به رأی صادره اعتراض و درخواست تجدید نظرخواهی کند تا پرونده در دادگاه تجدیدنظر استان مورد بررسی قرار گیرد.
