نفقه جاریه در حقوق ایران و آثار ابراء حقوق مالی در طلاق
نهاد خانواده و جایگاه نفقه در حقوق ایران
نهاد خانواده در فقه اسلامی و حقوق ایران جایگاه بسیار مهمی دارد و به همین دلیل، روابط مالی میان زوجین نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. یکی از اصلیترین حقوق مالی زن (زوجه) در زندگی مشترک، حق دریافت نفقه است. نفقه تنها به هزینههای خوراک و پوشاک محدود نمیشود، بلکه شامل مسکن، اثاث منزل، هزینههای درمانی و سایر نیازهای متعارف زندگی نیز میگردد. در این مقاله به بررسی نفقه جاریه، مبانی قانونی آن و همچنین تأثیر ابراء حقوق مالی زوجه در توافقات مربوط به طلاق پرداخته میشود.
مفهوم نفقه جاریه
نفقه جاریه به نفقهای گفته میشود که زن در طول دوران زوجیت و در صورت تمکین از همسر، بهطور مستمر و روزانه استحقاق دریافت آن را دارد. بر اساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی ایران:
«نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن، از قبیل مسکن، لباس، غذا، اثاث منزل و هزینههای درمانی و بهداشتی».
بنابراین، نفقه جاریه یک تکلیف قانونی و شرعی بر عهده مرد است که بهمحض انعقاد عقد نکاح دائم، حتی بدون هیچ شرط خاصی، لازمالاجرا و الزامآور خواهد بود.
شرایط استحقاق نفقه جاریه
مطابق ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، در صورتی که زن بدون مانع شرعی از تمکین خودداری کند، مستحق دریافت نفقه نخواهد بود. بنابراین، دو شرط اصلی برای مطالبه نفقه جاریه وجود دارد:
- وجود رابطه زوجیت دائم
- تمکین عام و خاص از سوی زن
اما باید توجه داشت که اثبات عدم تمکین بر عهده مرد است. صرف ادعای مرد برای اسقاط نفقه کافی نیست و باید با ارائه مدارک معتبر و صدور رأی دادگاه خانواده به اثبات برسد.
نفقه جاریه و طلاق: تفاوت با نفقه معوقه
نفقه در حقوق خانواده میتواند به دو شکل مورد مطالبه قرار گیرد:
- نفقه جاریه: نفقهای است که مربوط به آینده و ایام فعلی زندگی مشترک بوده و زن در طول زوجیت و در صورت تمکین، حق دریافت آن را دارد.
- نفقه معوقه: نفقهای است که در گذشته پرداخت نشده و زوجه میتواند با طرح دعوی در دادگاه، آن را مطالبه و دریافت کند.
هر دو نوع نفقه جاریه و نفقه معوقه از طریق دادگاه خانواده قابل مطالبه هستند. در صورت صدور حکم قطعی به نفع زوجه، امکان اجرای رأی وجود دارد و زن میتواند از طریق اجرای احکام دادگستری برای وصول نفقه اقدام کند. همچنین، در صورت استنکاف زوج از پرداخت، اقدامات قانونی مانند توقیف اموال یا حتی ممنوعالخروجی مرد بهعنوان ابزارهای قانونی برای الزام به پرداخت نفقه قابل اعمال خواهد بود.
آیا زن با داشتن وکالت در طلاق، در صورت عدم اقدام به طلاق، مستحق نفقه جاریه است؟
در بسیاری از توافقات مالی زوجین، بهویژه در فرآیند طلاق به وکالت از جانب مرد، زن متعهد میشود که در قبال دریافت وکالت، از حقوق مالی خود مانند مهریه، نفقه، اجرتالمثل و… گذشت یا ابراء کند. اما پرسش مهم این است:
اگر زن با وجود داشتن وکالت در طلاق، اقدام به طلاق نکند، آیا همچنان مستحق نفقه جاریه خواهد بود؟
پاسخ به این سؤال مثبت است، زیرا:
- وکالت در طلاق جایگزین زوجیت نیست، تا زمانی که طلاق واقع نشده و رابطه زوجیت برقرار است، تکالیف قانونی و شرعی زوج پابرجا خواهد ماند.
- ابراء یا بخشش حقوق گذشته شامل نفقه آینده نمیشود؛ حتی اگر در متن سند رسمی به طور صریح ذکر شود که نفقه جاریه آتی نیز ساقط شده است.
- صرف گرفتن وکالت در طلاق، زن را ملزم به اقدام به طلاق نمیکند؛ مگر آنکه تعهد الزامآور برای اقدام در مدت مشخص در توافق ذکر شده باشد.
وظیفه مرد در تهیه منزل و اثاث منزل در صورت عدم وقوع طلاق
تا زمانی که زن در منزل مشترک حضور دارد یا آمادگی خود را برای ادامه زندگی و تمکین نشان میدهد، مرد موظف است بر اساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، منزل مستقل متناسب با شأن زن و اثاثالبیت را فراهم کند.
نتیجهگیری
حتی اگر زن تمام حقوق مالی خود را در توافق طلاق ابراء کرده باشد، باز هم بخشش دینی که هنوز ایجاد نشده (نفقه آینده)، نوعی اسقاط ما لم یجب است و امکان ابراء آن وجود ندارد؛ زیرا هنوز دینی به وجود نیامده که قابل بخشش باشد. بنابراین:
- دریافت وکالت در طلاق توسط زن، بهتنهایی مانع مطالبه نفقه جاریه نخواهد بود.
- تا زمانی که طلاق رسمی واقع نشده و زن در زندگی مشترک باقی مانده است، مرد مکلف به پرداخت نفقه جاریه و تأمین منزل و اثاث زندگی مناسب خواهد بود.
نفقه جاریه یکی از حقوق غیرقابل انکار زوجه در دوران زوجیت است و با وجود توافقات مالی مرتبط با طلاق همچنان قابل مطالبه است.
در انتهای مقاله، یک نمونه رأی و لایحه دفاعیه برای دسترسی و استفاده مخاطبان قرار داده شده است.
نمونه لایحه نفقه جاریه
رياست محترم شعبه ………. دادگاه صلح مشهد مقدس
با سلام و عرض ادب
احتراما پيرو ابلاغيه مورخه …/ …/ 1404 به اينجانب ابلاغ گرديده مراتب دفاعيات خود را نيز به شرح ذيل به استحضار ميرساند؛
موكل طي به موجب يك برگ اقرارنامه كه توسط خوانده محترم ارائه گرديده نفقه معوقه و جاريه خود و همجنين ساير حقوق مالي خود را در ازاي وكالت در طلاق به خوانده محترم بخشيده است وليكن ذكر چند نكته حائز اهميت ميباشد:
اولا موكل از حقي كه اخذ نموده استفاده ننموده و همچنان به همسر خود علاقه مند ميباشد و در حال حاضر همسر قانوني و شرعي موكل ميباشد و خوانده محترم مكلف به انجام تكاليف قانوني خود در قبال همسر خود ميباشد.
دوما همانطور كه مستحضريد تفقه جاريه به معناي نفقه اي است كه در جريان زندگي و براي هزينه هاي متعارف، مرد بايد به زن پرداخت كند كه شامل نفقه آينده نميباشد و اسقاط مالم يجب ميباشد و ديني كه هنوز ايجاد نشده است قابليت ابراء نداشته و با توجه به اينكه موكل همچنان در نكاح خوانده محترم ميباشد و محصل ميباشد كه تامين هزينه هاي موكل همچنان از تاريخ اقرار نامه به بعد همچنان با همسر موكل ميباشد.
سوما حقي كه موكل اخذ نموده در قبال بخشيدن تمام مهريه خود بوده وليكن همچنان تمايل به زندگي با همسر خود را داشته و به علت فقدان سواد حقوقي اقرار نامه را امضا نموده اند.
لذا با توجه اينكه طبق نظر غالب فقها و رويه قضايي، نفقه آينده كه هنوز محقق نشده و موضوع آن هنوز ايجاد نشده، قابل ابراء نيست؛ چون ابراء نياز به وجود دين بالفعل دارد و اگر زوجه بخواهد در مورد نفقه آينده توافقي كند، ميتواند در قالب صلح يا اسقاط حق (نه ابراء) مثلاً بگويد: “حق دريافت نفقه آينده را از خود ساقط كردم”؛ گرچه حتي اين هم در برخي موارد از نظر قانوني يا شرعي محل بحث است، چون نفقه جزو حقوق عمومي زن در ازدواج است و اسقاط كلي آن ممكن است نافذ نباشد و موكل دختري محصل ميباشد و تامين هزينه هاي ايشان همچنان با همسر ميباشد، تقاضاي رسيدگي و صدور حكم مقتضي ورد استدعا ميباشد.
با تشكر و سپاس
نمونه رای دادگاه
تاريخ التعليم : …/ …/ 1404 شعبه …… دادگاه صلح مجتمع قضایی شهید مطهری دادگستری
شهرستان مشهد دادنامه
شماره پایگشی شعبه : ……………..
شعبه ………. دادگاه صلح مجتمع قضایی ……………… دادگستري شهرستان مشهد تصمیم نهایی
خواهان خانم ……….. فرزند ………. با وکالت …………… فرزند ………. به نشانی استان خراسان رضوي
خوانده آقای ………… فرزند ……… به نشاني استان خراسان رضوي – شهرستان مشهد
1. مطالبه نفقه
.2 مطالبه خسارت دادرسي
بسمه تعالي
تاریخ …/ …/ 1404 دروقت فوق العاده جلسه شعبه 00 دادگاه صلح مجتمع قضایی …………… مشهد به تصدی امضا کننده ذیل شکیل است. پرونده کلاسه ……….. تحت نظر قرار دارد با توجه به مندرجات پرونده ضمن اعلام ختم دادرسی با استعانت از خداوند
متعال مبادرت به صدور رای مینماید
راي دادگاه
خصوص دعوي خواهان خانم ………. فرزند ……… با وکالت خانم ……………. به طرفیت خوانده آقای ……….. بخواسته نفقه جاریه زوجه و تهیه مسکن و اثاث البيت با جلب نظر کارشناس و مطالبه خسارت دادرسی بشرح دادخواست دادگاه با ملاحظه دادخواست تقدیمی و ضمانم پیوست و استماع اظهارات طرفين و ملاحظه :
مستندات خواهان من جمله رو گرفت ي مصدق صفحات شناسنامه ی خواهان، با توجه به اینکه پرداخت نفقه زوجه بر عهده شوهر است و دلیل و مدرکی مبنی بر عدم استحقاق وجه اعلام نموده است در تمکین شوهرش میباشد و دفاع خوانده مبنی بر اینکه همسرم طی سند اقرارنامه غیرمالی در دفترخانه سناد رسمی 000 مشهد به شماره ……….. ، …/ …/ 1403 مهریه و نفقه معوقه و جاریه و سایر حقوق زوجیت را ابراء نموده است و مستحق نفقه نمیباشد که این موضوع به وکیل خواهان ابلاغ و لایحه وکیل خواهان طی شماره ……….. مورخه …/ …/ 1404 باتوجه به اینکه نفقه فرع بر تمکین است
و زمان ابراء استحقاق يا عدم استحقاق زوجه بر نفقه جاریه محرز نبوده و ابراء ان ز مصادیق اسقاط ما لم يجب بوده و اثری بر آن بعد از تاریخ ابراء مترتب نیست
ایراد خوانده رد میگردد و نظریه کارشناسی وادعاي خواهان خالی و مصون از ایراد و اشکال مؤثر مانده لذا دادگاه 0000 0000 و 0000 از قانون مدني و 515 و 519 قانون ایین دادرسی مدنی حکم به محکومیت خوانده به پرداخت نفقه جاریه زوجه ماهی به مبلغ 40 میلیون ریال از تاریخ تقدیم دادخواست و تهیه مسکن و ثاث البيت و خسارات دادرسی صادر و اعلام مینماید رای صادره حضوری بوده و ظرف مدت بیست روز پس از تاریخ ابلاغ قابل جدید نظرخواهی در محاکم محترم تجدید نظر مرکز استان خراسان رضوی میباشد
شعبه … دادگاه صلح مجتمع قضايي ……….. دادگستري شهرستان مشهد
